İRAN SAVAŞI ENDİŞESİYLE PATATES VADELİ FİYATLARI BİR AYDA YÜZDE 700 ARTTI
Küresel piyasalarda savaş korkusu artık yalnızca petrol ve altın fiyatlarını değil, sofraların en temel ürünlerini de doğrudan etkiliyor. Son dönemde Orta Doğu’da yükselen İran merkezli jeopolitik gerilim, enerji piyasalarının ardından tarım emtia piyasalarında da sert dalgalanmalara neden oldu. Özellikle patates gibi temel gıda ürünlerinde görülen olağanüstü fiyat hareketleri, savaşın ekonomik etkilerinin artık halkın mutfağına kadar indiğini gösteriyor.
Uluslararası piyasalarda patates vadeli işlem fiyatlarının kısa süre içinde yaklaşık yüzde 700 oranında yükselmesi, küresel tarım ticaretinde ciddi bir alarm olarak değerlendiriliyor. Uzmanlara göre bu artışın temelinde yalnızca arz-talep dengesi değil; savaş riski nedeniyle oluşan panik alımları, lojistik maliyetlerindeki sıçrama, enerji fiyatlarındaki yükseliş ve tarımsal üretim zincirindeki kırılganlık bulunuyor.
İran ve çevresindeki gerilim özellikle Hürmüz Boğazı üzerinden yürüyen enerji ve ticaret hatlarını tehdit ederken, dünya genelinde tarımsal emtia yatırımcıları güvenli liman arayışına yöneldi. Bu süreçte petrol, doğalgaz ve tahıl ürünlerinin yanında patates gibi temel tüketim ürünlerinde de spekülatif hareketler hızlandı. Küresel piyasalarda savaş ihtimalinin büyümesiyle birlikte tarım ürünlerine yönelik “stok güvenliği” kaygısı oluştu. Bu kaygı yalnızca devletleri değil, büyük zincir marketleri, gıda üreticilerini ve yatırım fonlarını da harekete geçirdi.
Son aylarda İran’da patates fiyatlarının ciddi biçimde yükseldiği ve hükümetin fiyat artışını kontrol altına almak amacıyla ithalat seçeneğini gündeme aldığı belirtiliyor. İran’da patates fiyatlarındaki yükselişin halkın alım gücünü zorladığı, bazı bölgelerde ürün fiyatlarının birkaç katına çıktığı ifade ediliyor. Bu durum yalnızca İran iç piyasasını değil, bölgesel tarım ticaretini de etkiliyor.
Tarım ekonomistlerine göre savaş dönemlerinde en hızlı etkilenen alanların başında lojistik geliyor. Akaryakıt fiyatlarının yükselmesi, taşıma maliyetlerini artırırken tarım ürünlerinin tarladan markete ulaşmasını daha pahalı hale getiriyor. Özellikle patates gibi depolama ve taşımaya duyarlı ürünlerde maliyet baskısı çok daha hızlı hissediliyor. Türkiye’de de İran merkezli savaş geriliminin ardından sebze fiyatlarında sert yükselişler yaşandığına ilişkin haberler yayımlandı.
Patatesin stratejik bir ürün haline dönüşmesinin en önemli nedenlerinden biri, düşük gelir grupları için temel besin kaynağı olması. Ekonomik kriz dönemlerinde tüketiciler daha pahalı gıda ürünlerinden uzaklaşırken patates, makarna ve ekmek gibi temel ürünlere yöneliyor. Bu nedenle patates fiyatlarındaki olağanüstü yükseliş yalnızca ekonomik değil aynı zamanda sosyal bir risk olarak da görülüyor.
Uzmanlar, vadeli piyasalardaki yüzde 700’lük artışın fiziksel piyasaya birebir aynı oranda yansımayacağını ancak beklenti yönetimi açısından çok önemli olduğunu vurguluyor. Çünkü vadeli piyasalarda oluşan fiyat algısı, üreticilerin ekim kararlarından marketlerin stok stratejilerine kadar geniş bir alanı etkiliyor. Eğer piyasa oyuncuları gelecekte ürün kıtlığı bekliyorsa, bugünden daha yüksek fiyatlarla alım yapmaya başlıyor. Bu da zincirleme biçimde fiyatların yukarı yönlü hareket etmesine neden oluyor.
Türkiye açısından bakıldığında ise tablo oldukça hassas. Türkiye önemli bir patates üreticisi olmasına rağmen tarımda girdi maliyetlerinin yüksekliği üretici üzerindeki baskıyı artırıyor. Gübre, mazot, elektrik ve sulama maliyetlerindeki yükseliş zaten üreticiyi zor durumda bırakırken, savaş kaynaklı enerji artışları bu baskıyı daha da büyütüyor. Türkiye Ziraat Odaları Birliği’nin değerlendirmelerine göre İran-İsrail gerilimi özellikle gübre fiyatlarını yukarı taşıdı.
Öte yandan tarım sektöründe spekülatif hareketler de tartışma konusu olmaya devam ediyor. Geçmiş yıllarda Türkiye’de patates fiyatlarında yaşanan sert yükselişler sonrası ithalat gündeme gelmişti. İran’dan patates ithalatı seçeneği kamuoyunda uzun süre tartışılmıştı. Bugün ise benzer tartışmalar yeniden gündeme geliyor. Uzmanlar, savaş ortamında ithalatın da çözüm olmayabileceğini çünkü küresel arz zincirinin genel olarak baskı altında olduğunu belirtiyor.
Küresel ölçekte yaşanan gelişmeler, gıdanın artık yalnızca ekonomik değil stratejik ve jeopolitik bir unsur haline geldiğini ortaya koyuyor. Pandemi döneminde başlayan tedarik zinciri kırılmaları, Rusya-Ukrayna savaşıyla daha da derinleşmişti. Şimdi ise İran merkezli gerilim, dünya ekonomisinin yeni bir gıda enflasyonu dalgasıyla karşı karşıya kalabileceği endişelerini artırıyor.
Piyasalarda oluşan panik havası yalnızca yatırımcı psikolojisiyle açıklanmıyor. İklim değişikliği, kuraklık, enerji maliyetleri ve savaş riskleri birleşince tarımsal üretimin sürdürülebilirliği daha büyük bir sorun haline geliyor. Özellikle düşük gelirli ülkelerde temel gıda fiyatlarının hızla yükselmesi sosyal huzursuzluk riskini de beraberinde getiriyor.
Ekonomistler, önümüzdeki dönemde hükümetlerin stratejik tarım ürünlerinde stok politikalarına daha fazla önem vereceğini düşünüyor. Çünkü artık enerji güvenliği kadar gıda güvenliği de ulusal güvenlik meselesi olarak görülüyor. Patates gibi sıradan görünen bir ürünün bile küresel piyasalarda böylesine sert fiyat hareketlerine sahne olması, dünyanın yeni ekonomik düzeninde tarımın ne kadar kritik hale geldiğini gösteriyor.
Bugün yaşanan gelişmeler, savaşların yalnızca cephede değil mutfakta da hissedildiğini ortaya koyuyor. İran savaşı endişesiyle yükselen patates fiyatları, küresel ekonominin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha gözler önüne sererken, tüketiciler için de yeni bir hayat pahalılığı dalgasının habercisi olarak değerlendiriliyor. Özellikle dar gelirli kesimler açısından temel gıda ürünlerindeki artış, önümüzdeki aylarda ekonomik tartışmaların merkezinde yer alacak gibi görünüyor.
Kaynak: Euronews
