Türk Cumhuriyetleri, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlıklarını kazandıkları günden bu yana yalnızca siyasi değil, ekonomik kimliklerini de yeniden inşa etme sürecinden geçiyor. Bugün Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Kırgızistan; enerji kaynakları, maden rezervleri, genç nüfus yapısı ve Asya–Avrupa ticaret hatları üzerindeki konumlarıyla Avrasya jeoekonomisinin önemli aktörleri arasında yer alıyor. Ancak bu ülkelerin ortak sorusu nettir: Kaynak zenginliği sürdürülebilir kalkınmaya nasıl dönüştürülecek?
Azerbaycan ekonomisi büyük ölçüde petrol ve doğalgaz gelirlerine dayanıyor. Enerji ihracatı sayesinde güçlü bir kamu maliyesi yapısı kurulmuş, altyapı yatırımları hız kazanmış ve uluslararası enerji projeleriyle Avrupa pazarına entegrasyon sağlanmıştır. Ancak ekonominin enerjiye bağımlı yapısı, fiyat dalgalanmalarına karşı kırılganlık yaratmaktadır. Bu nedenle sanayi çeşitlendirmesi, petrokimya, lojistik ve teknoloji yatırımları Azerbaycan’ın gelecek vizyonunda kritik başlıklar olarak öne çıkmaktadır.
Kazakistan, Orta Asya’nın en büyük ekonomisi olarak doğal kaynak zenginliğiyle dikkat çekmektedir. Petrol, doğalgaz ve uranyum rezervleri ülkenin dış ticaret gelirlerinde belirleyici rol oynamaktadır. Son yıllarda lojistik altyapı projeleri, demiryolu yatırımları ve yabancı sermaye girişleriyle Kazakistan bölgesel bir ticaret merkezi olma hedefini güçlendirmiştir. Çin ile artan ticaret hacmi ve Orta Koridor üzerindeki stratejik konumu ülkeye önemli bir avantaj sağlamaktadır. Ancak ekonomik yapının hâlâ hammadde ağırlıklı olması, katma değerli üretim konusunda dönüşüm ihtiyacını ortaya koymaktadır.
Özbekistan ise reform süreciyle bölgenin üretim potansiyeli en yüksek ülkelerinden biri haline gelmektedir. Döviz piyasasının serbestleşmesi, yatırım ortamının iyileştirilmesi ve sanayi üretimine yönelik teşvikler ekonomiye dinamizm kazandırmıştır. Tekstil, otomotiv yan sanayi ve tarımsal işleme sektörlerinde ciddi büyüme kaydedilmektedir. Genç ve kalabalık nüfusu, Özbekistan’a hem iç pazar avantajı hem de iş gücü potansiyeli sunmaktadır. Doğru sanayi politikaları ile ülke, Orta Asya’nın üretim merkezi olma yolunda ilerlemektedir.
Türkmenistan ise büyük doğalgaz rezervlerine sahip olmasına rağmen daha kapalı bir ekonomik model izlemektedir. Devlet kontrolünün yoğun olduğu yapı, özel sektörün ve yabancı yatırımın sınırlı kalmasına neden olmaktadır. Enerji ihracatı temel gelir kaynağı olmaya devam ederken, ekonomik çeşitlenme ve kurumsal reform ihtiyacı belirginliğini korumaktadır.
Bu genel tablo içinde Kırgızistan’ın konumu ayrı bir başlık olarak değerlendirilmelidir. Kırgızistan enerji zengini bir ülke değildir; ancak bu durum onu daha esnek ve dönüşüme açık bir ekonomi haline getirmektedir. Altın madenciliği önemli bir gelir kalemi olmakla birlikte ekonomi yalnızca maden sektörüne dayanmamaktadır. Tarım, hayvancılık, küçük ölçekli üretim ve ticaret ülke ekonomisinin temel yapı taşlarıdır. Özellikle KOBİ’lerin ekonomik hayattaki ağırlığı, Kırgızistan’ı bölgenin girişimcilik açısından en dinamik ülkelerinden biri yapmaktadır.
Kırgızistan’ın en önemli avantajlarından biri, nispeten liberal ticaret yapısıdır. Bölgesel ticarette esnek hareket kabiliyeti bulunmakta, küçük ve orta ölçekli işletmeler sınır ötesi ticarette aktif rol oynamaktadır. Çin’e komşu olması ve Orta Asya iç ticaretinde geçiş güzergâhı konumunda bulunması, lojistik açıdan önemli bir potansiyel sunmaktadır. Altyapı yatırımlarının güçlendirilmesi halinde Kırgızistan, Orta Koridor’un tamamlayıcı bir halkası haline gelebilir.
Ayrıca genç nüfus oranının yüksek olması ve Türkiye ile kültürel–eğitim bağlarının güçlü olması, ekonomik iş birliği açısından önemli bir avantajdır. Hizmet sektörü, turizm, eğitim yatırımları ve tarımsal işleme teknolojileri Kırgızistan için stratejik alanlardır. Göçmen gelirlerine olan bağımlılık ekonomide kırılganlık yaratsa da, doğru yatırım politikalarıyla üretim kapasitesinin artırılması mümkündür. Büyük enerji projeleri yerine, orta ölçekli ve hızlı geri dönüş sağlayan yatırımlar için Kırgızistan daha uygun bir zemin sunmaktadır.
Türk Cumhuriyetlerinin ortak ekonomik sorunu; hammaddeye dayalı büyüme modelinden katma değerli üretime geçiştir. Enerji gelirine dayalı ülkeler sanayi çeşitlenmesine yönelirken, reform sürecindeki ülkeler üretim kapasitesini artırmaya çalışmaktadır. Bu dönüşümün başarısı, kurumsal reformların derinliği ve bölgesel ekonomik entegrasyonun güçlendirilmesine bağlıdır.
Türkiye açısından bu coğrafya yalnızca kültürel bağlarla değerlendirilemez. Enerji güvenliği, lojistik ağların genişletilmesi, ortak sanayi bölgeleri kurulması ve bölgesel değer zincirlerinin oluşturulması stratejik öncelik olmalıdır. Özellikle Kırgızistan’da tarım teknolojileri, gıda işleme tesisleri, tekstil atölyeleri, küçük sanayi makineleri ve lojistik yatırımları önemli fırsatlar barındırmaktadır. Bu ülkelerde sadece mal satmak değil, birlikte üretmek ve yatırım yapmak uzun vadeli kazanım sağlayacaktır.
Türk Cumhuriyetleri, Avrasya’nın yükselen ekonomik eksenini oluşturma potansiyeline sahiptir. Ancak bu potansiyelin gerçeğe dönüşmesi; sanayi derinliğinin artırılmasına, yatırım ortamının güçlendirilmesine ve bölgesel iş birliğinin kurumsallaşmasına bağlıdır. Bu süreçte Kırgızistan, küçük ölçekli ancak çevik ve girişimci yapısıyla dikkat çeken bir ülke olarak öne çıkmaktadır. Doğru strateji ve doğru ortaklıklarla, Kırgızistan ve diğer Türk Cumhuriyetleri bölgesel üretim ve ticaret ağının güçlü aktörlerine dönüşebilir. Türkiye için ise mesele, bu dönüşümün parçası olabilmek ve ortak geleceği ekonomik entegrasyon üzerinden inşa edebilmektir.
